Amateurisme en falende journalistiek

16-06-2010 Preview van stuk in de Volkskrant

Opinieverhaal, binnenkort in de Volkskrant

 

Psychologielessen van Geert Wilders
De verkiezingswinst van de PVV is zo groot dat deze partij nu als eerste aan de formatietafel zit. De verklaring voor deze winst wordt vooral gezocht in maatschappelijke factoren, zoals immigratie en ontzuiling. Onbelicht is de grote mate van psychologisch vernuft die de PVV in de campagne heeft getoond. Dankzij amateurisme bij de tegenstand en falende parlementaire journalistiek heeft deze partij daarvan optimaal geprofiteerd.
Door Willem van der Does

Gedurende de afgelopen campagne stond de PVV vrij stabiel op 18 zetels. Dat was minder dan kort daarvoor, waardoor de indruk ontstond dat Wilders een ineffectieve campagne voerde. Vanuit psychologisch perspectief heeft hij echter een zeer goede campagne gevoerd – op de leest van Karl Rove, campagnestrateeg van George Bush. De pijlen waren uitsluitend gericht op Job Cohen, vanuit de gedachte dat de PvdA als grootste partij het voornaamste obstakel voor regeringsdeelname zou worden. Het doel was een meerderheid voor VVD – CDA – PVV, hun onderlinge verhouding was van secundair belang. De strategie omvatte de volgende tactieken.
 
  1. Een rücksichtlose karakteraanval
De karakteraanval bestond uit een spervuur van aanvallen op Cohen. De aanval boven de gordel behelsde het twijfel zaaien over zijn burgemeesterschap en daarmee over zijn leiderschap. Het is opmerkelijk dat degene die daarmee weg is gekomen, zelf slechts ervaring heeft met het leiden van een eenmanspartij en van acht fractieleden die voor herverkiezing volledig van hem afhankelijk waren. De aanval onder de gordel bestond uit het associëren van Cohen met extremisme. Het beeld is opgeroepen dat islam leidt tot extremisme en dat de PvdA-lijsttrekker islamisering toejuicht en dus extremisme bevordert. In het debat werden ‘kosten van immigratie’ in dezelfde zin ‘kosten van islamisering’, waarvan Cohen ‘grote fan’ werd genoemd. Ook werd Cohen ‘fout’ genoemd, in debatten indirect (‘theedrinken met foute imams’), in interviews direct (‘foute uitspraak van een foute man’). Tegelijkertijd werd Cohen ook ‘aardig’ genoemd. Dit is dezelfde tactiek als eerder ten aanzien van de islam: via Fitna en extreme uitspraken wordt een angstaanjagend beeld neergezet, waarna verwarring wordt gezaaid en verantwoordelijkheid ontlopen via genuanceerdere uitspraken. Nagelaten is om dit spelletje duidelijk te benoemen. De PvdA heeft ook nagelaten recente successen in het integratiebeleid te belichten, waarmee zij blijk had gegeven geleerd te hebben van fouten uit het verleden.
 
  1. Het codewoord ‘demoniseren’.
Wilders stelde dat hij in gevaar is gebracht door Cohen, nadat deze had gezegd dat de rechtsstaat bij Wilders niet in goede handen is.  ''Er zijn altijd gekken, Cohen speelt met vuur.” Dat zegt dus de man die Cohen ‘fout’ noemt en die, om heel wat minder, roept dat hij ‘gedemoniseerd’ wordt. Al jaren is demoniseren het sleutelwoord om legitieme kritiek in de kiem te smoren. Deze campagne bewijst weer dat wie boter op zijn hoofd heeft, zijn tegenstander in de zon moet zetten. Het is de tactiek van Bush tegen Kerry: draai je zwakheid (Vietnam) om in een aanval op de tegenstander, die te verbluft zal zijn om tijdig te reageren.
 
  1. Controleer de media
Door ‘linkse’ media te mijden heeft Wilders bewerkstelligd dat zijn fractiegenoten in dezelfde programma’s met alle égards werden onthaald. ‘Hopelijk komt hij dan zelf eens’ moet de gedachte zijn geweest. Wilders zou wel gek zijn, de beloning voor zijn absentie was groot. In interviews die hij wel gaf werden nauwelijks kritische vragen gesteld. Ook niet in de campagne – naar de doeleinden van ethnische registratie, bijvoorbeeld. Met negen zetels heeft Wilders de pers grotendeels weten te beheersen. Berlusconi kan er wat van leren, je hoeft de media niet eens te bezitten om ze gelijk te schakelen.
 
  1. Bevorder angst
Uit onderzoek blijkt dat mensen zich in het stemhokje sterk laten leiden door emoties. Soms door positieve emoties als hoop, maar vaker door negatieve emoties als angst en wantrouwen. Proefpersonen stemmen conservatiever als ze net op subtiele wijze zijn herinnerd aan hun sterfelijkheid, bijvoorbeeld door te vragen hoe ze denken over orgaandonatie. De Republikeinen hebben deze bevinding in 2004 misbruikt via verdachte verhogingen van het terreuralarm, waaronder op verkiezingsdag. Wilders heeft het uitgespeeld door op de valreep met zijn kogelvrije vest te herinneren aan het risico op aanslagen.
Naast deze gecopieerde tactieken heeft de PVV nog een unieke tactiek kunnen toepassen – opnieuw met dank aan de tegenstand en journalistiek.
 
  1. Vermijd serieuze debatten
Wie denkt dat het niveau van de verkiezingscampagnes in Amerika laag is, doet er goed aan een fragment terug te kijken van het debat tussen McCain en Obama onder leiding van Jim Lehrer. Bij Lehrer mag het publiek geen enkel blijk van goed- of afkeuring geven. De kandidaten worden door hem bevraagd en lichten ononderbroken hun standpunten toe, alvorens ze op elkaar reageren. Vergelijk dat met Nederlandse ‘debatten’, waar in een zwembad-ambiance soundbites worden uitgewisseld en de debatleider toestaat dat Wilders Cohen vijf keer onderbreekt in dertig seconden. Dezelfde incompetente debatleider mag na het volgende debat verklaren dat Cohen ‘opnieuw door het ijs is gezakt’. Zo help je een vals beeld creëren. De campagnestaven hebben kennelijk geen voorwaarden gesteld aan de debatten, die de kiezers vrijwel niets hebben geleerd.
Het gevolg van dit alles was een keiharde campagne tegen de persoon van Cohen. De rest stond erbij en keek ernaar. Een kritische bevraging van de persoon van Wilders is uitgebleven. Het heeft hem een eerste kans in de formatie opgeleverd. Met het misplaatste ‘De kiezer heeft altijd gelijk’ vrees ik dat kritische bevraging ook nu achterwege zal blijven.
 
 
Willem van der Does is hoogleraar psychologie, Universiteit Leiden en auteur van ‘Met de Wetenschap van Nu. Graaiers, Draaiers en Spijtoptanten’ (Scriptum, mei 2010).
Share |



< terug naar het nieuws

ZOEK AUTEUR, TITEL,
ISBN of TREFWOORD

Laatste nieuws

BOEKEN TOP-5